به گزارش سلامت نیوز به نقل از اطلاعات، ۳۰ تا ۳۵ درصد مرگ‌ومیرها در کشور به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم با عوامل تغذیه‌ای ارتباط دارد. این آماری است که مدیرکل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت روز گذشته در همایش بزرگداشت روز جهانی «غذا و تغذیه سالم و روز جهانی مقابله با کاهش اتلاف و ضایعات غذایی» اعلام کرد و یادآور شد: حدود ۶۵ تا ۷۰ درصد بزرگسالان ایرانی و یک نفر از هر چهار دانش‌آموز با اضافه‌وزن یا چاقی مواجه هستند.
دکتر احمد اسماعیل زاده توضیح داد: عوامل تغذیه‌ای شامل چاقی و بیماری‌های مزمن مرتبط با غذا و تغذیه تا دریافت ناکافی غلات کامل، فیبر، میوه‌ها، سبزیجات و اسیدهای چرب امگا ۳ می‌شود؛ مردم به‌تدریج از غذاهای سنتی فاصله گرفته‌اند و به مصرف غذاهای ناسالم روی آورده‌اند و لازم است برای اصلاح عادت‌های غذایی و ارتقای وضعیت تغذیه در کشور تلاش کنیم.
او با اشاره به آمار قابل‌توجه اضافه‌وزن در بزرگسالان ایرانی گفت: این وضعیت تحت‌تأثیر سبک زندگی ناسالم قرار دارد که بخش عمده‌ای از آن به دریافت‌های غذایی مربوط می‌شود؛ البته عوامل دیگری مانند استرس و فعالیت بدنی نیز در این زمینه دخیل هستند.
کمبود مواد مغذی در سبد مصرفی خانوارها
اسماعیل‌زاده درباره انواع کمبودهای تغذیه‌ای گفت: ایران از نخستین کشورهایی است که کمبود روی در آن گزارش شده و متأسفانه این کمبود همچنان وجود دارد. علت این موضوع تا حدی به دلیل مصرف نان‌های تخمیرنشده است. نان مصرفی کشور در مواردی فیتات بالایی دارد و این ماده مانع جذب روی و سایر موادمغذی می‌شود.
وی درباره وضعیت کمبود آهن نیز گفت: آمار و ارقام کم‌خونی گروه‌های سنی مختلف از جمله کودکان، نوجوانان، زنان باردار و زنان در سنین باروری نشان می‌دهد میزان کمبود آهن حدود ۱۸ تا ۲۲ درصد است که رقم بالایی محسوب می‌شود. با وجود اجرای برنامه مکمل‌یاری آهن در مدارس کشور طی ۱۵ تا ۲۰ سال گذشته و همچنین غنی‌سازی آرد با آهن و اسیدفولیک در طول سالیان متمادی، وضعیت کم‌خونی از ۳۸ تا ۴۰ درصد در بیست سال گذشته به حدود ۲۰ درصد رسیده است. به نظر می‌رسد برنامه‌های کنونی نمی‌توانند میزان کم‌خونی را کاهش دهند؛ بنابراین لازم است تمام دستگاه‌ها و بخش‌های مرتبط با همکاری یکدیگر تلاش کنند تا با توجه به پیامدهای کم‌خونی برای سلامت، این شاخص در سال‌های آینده باز هم کاهش یابد.
اسماعیل‌زاده درباره وضعیت کمبود ویتامین دی در کشور اظهار کرد: طی سال‌های گذشته اظهار می‌شد بیش از ۷۰ تا ۸۰ درصد جامعه ایرانی به کمبود ویتامین دی مبتلا هستند؛ ویتامینی که نه‌تنها در پوکی استخوان، بلکه در مرگ‌ومیرها و بروز بسیاری از بیماری‌های غیرواگیر نیز نقش دارد.
او با بیان این که برنامه پایش ریزمغذی‌ها طی چند سال گذشته به‌صورت مکرر در کشور انجام شده، گفت: براساس آمارهای نظام بهداشتی، میزان کمبود ویتامین دی در کشور حدود ۵۵ تا ۶۰ درصد است؛ به نظر می‌رسد در این زمینه یک گام به سمت بهبود برداشته‌ایم.
کاهش نرخ مصرف لبنیات و سبزیجات
مدیرکل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت با بیان این که مصرف لبنیات در کشور کمتر از میزان توصیه شده است، گفت: سالیان سال است که مصرف لبنیات کشور پایین است. افراد روزانه به حدود دو تا سه واحد لبنیات نیاز دارند، در حالی که بررسی‌های ملی نشان می‌دهد میانگین مصرف کشوری کمتر از یک واحد در روز است.
او ادامه داد: گرانی‌هایی که در سبد لبنیات اتفاق افتاده، نیز عامل بسیار مهمی در کاهش مصرف بوده است. امیدواریم با همکاری سایر دستگاه‌ها بتوانیم مصرف لبنیات را در کشور افزایش دهیم.
این متخصص تغذیه افزود: براساس میانگین کشوری، بیش از ۵۰ درصد مردم مصرف کافی میوه و سبزی ندارند. حتی برخی افراد آگاه و فعال در حوزه سلامت نیز به دلایل مختلف، میوه و سبزی کافی مصرف نمی‌کنند. قیمت میوه و سبزی و همچنین نگرانی درباره وجود آلاینده‌ها، آفت‌کش‌ها و سموم از جمله عواملی هستند که در این زمینه مطرح می‌شوند. وضعیت مصرف حبوبات نیز چندان مطلوب نیست؛ موضوعی که آن هم به قیمت این محصولات و تغییر الگوی تغذیه مربوط می‌شود. در گذشته ایرانی‌ها حبوبات زیادی مصرف می‌کردند و غذاهایی مانند آبگوشت جایگاه مشخصی در برنامه غذایی داشت؛ در حال حاضر، از این الگو فاصله گرفته‌ایم.
اسماعیل‌زاده درباره وضعیت مصرف چربی‌ها در کشور اظهار کرد: وضعیت میزان مصرف چربی در کشور به نسبت مطلوب است، اما نوع چربی‌های مصرفی چندان مناسب نیست. دریافت اسیدهای چرب ترانس از مشکلات اصلی کشور طی سال‌های گذشته بود، اما اکنون وضعیت مصرف این نوع چربی نسبتا مطلوب شده است. با این حال، دریافت اسیدهای چرب اشباع همچنان در کشور بالاتر از حد مطلوب است و آموزش در این زمینه باید ادامه یابد.
مدیرکل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت با بیان این که دریافت اسیدهای چرب امگا ۳ نیز در کشور کافی نیست، گفت: ایرانی‌ها مصرف چندانی از منابع غذایی دریایی ندارند و روغن‌های مصرفی نیز عمدتا از منابعی مانند ذرت و آفتابگردان تأمین می‌شوند. در نتیجه، از طریق منابع روغنی و منابع دریایی، به میزان کافی امگا۳ دریافت نمی‌کنیم و وضعیت کشور در این زمینه چندان مطلوب نیست.
وی در پایان تأکید کرد: ایران جزو معدود کشورهای دنیاست که کارشناس تغذیه را در نظام مراقبت‌های اولیه سلامت مستقر کرده است. در حال حاضر، بیش از دو هزار کارشناس تغذیه در برنامه تحول شهری و همچنین برنامه مناطق نیمه‌روستایی مستقر هستند و خدمات ارائه می‌دهند. در نظر داریم یک کارشناس تغذیه به ازای هر ۲۰ هزار نفر جمعیت مستقر کنیم.
ضرورت خودمراقبتی
دکتر منصور رضایی، رئیس دپارتمان تغذیه بیمارستان دکتر مسیح دانشوری نیز ، با تأکید بر نقش تغذیه در سلامت جامعه معتقد است برای کاهش این آسیب‌ها، علاوه بر توجه به شرایط اقتصادی، باید آگاهی مردم درباره تغذیه سالم و خودمراقبتی افزایش یابد. به گفته او، اصلاح الگوی غذایی بیش از هر چیز به آگاهی، فرهنگ و انتخاب‌های روزمره مردم وابسته است.
این متخصص تغذیه تاکید کرد: سلامت غذایی مردم را نمی‌توان تنها با میزان درآمد خانوار یا قیمت مواد غذایی توضیح داد. آگاهی از اصو تغذیه، فرهنگ غذایی، شیوه انتخاب و پخت غذا و حتی اولویت‌هایی که افراد برای هزینه‌کرد درآمد خود در نظر می‌گیرند، در شکل‌گیری الگوی غذایی مؤثرند.
وی با بیان این که سلامت افراد تنها به عوامل ژنتیکی وابسته نیست، افزود: ژنتیک یکی از عوامل مؤثر بر سلامت است، اما رفتارهای روزمره و محیط زندگی نیز نقش مهمی دارند و در بسیاری از موارد می‌توان آنها را اصلاح کرد. به همین دلیل، نمی‌توان سرنوشت سلامت افراد را صرفا بر اساس سابقه خانوادگی یا استعداد ابتلا به بیماری‌ها تعیین کرد.
مسأله تغذیه را نمی‌توان فقط به گرانی نسبت داد
با توجه به کاهش مصرف برخی گروه‌های غذایی در میان خانوارها و افزایش هزینه‌های زندگی، گرانی مواد غذایی یکی از عوامل مهم در بررسی وضعیت تغذیه جامعه است، با این حال، رضایی اعتقاد دارد که برای شناخت ریشه‌های این مسأله باید عوامل دیگری مانند فرهنگ، آگاهی و اولویت‌های اقتصادی خانوارها را نیز بررسی کرد.
به گفته او تغذیه، موضوعی چندبعدی است و اقتصاد، فرهنگ غذایی و سطح آگاهی افراد در آن نقش دارند. از این رو، اگر تمام مشکلات تغذیه‌ای به گرانی نسبت داده شود، بخش مهمی از مسأله و راهکارهای احتمالی آن نادیده می‌ماند.
رضایی با اشاره به اهمیت اولویت‌های خانوارها گفت: افراد ممکن است با بودجه‌ای محدود، انتخاب‌های متفاوتی داشته باشند. بخشی از این انتخاب‌ها به شرایط اقتصادی مربوط است، اما آگاهی از ارزش غذایی مواد خوراکی و نحوه استفاده از آنها نیز اهمیت دارد. برای نمونه، تنوع‌بخشیدن به غذاها لزوما به معنای افزایش هزینه نیست و گاهی می‌توان با همان بودجه، از گروه‌های غذایی متنوع‌تری استفاده کرد.
رضایی در عین حال تأکید کرد که هدف از این نگاه، نادیده‌گرفتن مشکلات اقتصادی نیست، بلکه باید در کنار توجه به هزینه‌ها، راه‌های انتخاب بهتر و استفاده مناسب‌تر از امکانات موجود را نیز آموزش داد.
این متخصص تغذیه با اشاره به پیامدهای الگوی غذایی نامناسب گفت: ممکن است افراد از نظر حجم غذا سیر شوند، اما مواد غذایی مصرفی آنها تنوع و کیفیت لازم را نداشته باشد. در چنین شرایطی، پر بودن شکم الزاما به معنای تأمین نیازهای بدن نیست. مصرف مکرر غذاهای ارزان و پرکالری، بدون توجه کافی به ارزش غذایی آنها، می‌تواند زمینه‌ساز مشکلات تغذیه‌ای شود. فرد ممکن است کالری زیادی دریافت کند، اما رژیم غذایی او از نظر تنوع و کیفیت، مطلوب نباشد.
رضایی بر اهمیت مصرف مواد غذایی متنوع تأکید کرد و گفت: تکرار یک نوع غذا در وعده‌های مختلف، بدون توجه به سایر گروه‌های غذایی، انتخاب مناسبی نیست. می‌توان با برنامه‌ریزی بهتر، از منابع غذایی متفاوت استفاده کرد و به جای تمرکز صرف بر حجم غذا، کیفیت و تنوع آن را نیز در نظر گرفت.
او همچنین خرید مواد غذایی را از زاویه‌ای فرهنگی بررسی کرد و افزود: گاهی افراد به دلیل نگرانی از قضاوت دیگران، از خرید میوه و مواد غذایی درجه‌دو یا ارزان‌تر خودداری می‌کنند، در حالی که ممکن است همین انتخاب‌ها امکان مصرف بیشتر و متنوع‌تر مواد غذایی را برای خانواده فراهم کند. به اعتقاد او، اصلاح چنین نگرش‌هایی بخشی از آموزش تغذیه است.
چاقی؛ حاصل کم‌تحرکی و تغذیه نامناسب
رضایی به افزایش کم‌تحرکی در زندگی روزمره اشاره کرد و گفت: تغییر سبک زندگی و حرکت از الگوهای سنتی به زندگی صنعتی، فعالیت بدنی بسیاری از افراد را کاهش داده است. استفاده طولانی‌مدت از تلفن همراه، تلویزیون و سایر ابزارهای دیجیتال، در کنار محدودشدن فرصت‌های فعالیت در فضای باز، می‌تواند به کم‌تحرکی دامن بزند.
او افزود: وقتی کاهش فعالیت بدنی با مصرف غذاهای پرکالری و کم‌کیفیت همراه شود، زمینه برای افزایش وزن و چاقی فراهم می‌آید. در این شرایط، تمرکز صرف بر کاهش وزن، بدون توجه به کیفیت غذا و تغییر عادت‌های روزمره، نمی‌تواند پاسخ کاملی به مسأله باشد.
به گفته رضایی، برای بهبود وضعیت باید همزمان به تغذیه متنوع، فعالیت بدنی و اصلاح سبک زندگی توجه کرد. او همچنین بر ضرورت بررسی موانعی مانند آلودگی هوا و محدودیت‌های استفاده از فضاهای عمومی تأکید داشت؛ عواملی که می‌توانند امکان تحرک روزانه را کاهش دهند.
نظر شما